Cuando muere una lengua


Ihcuac tlahtolli ye miqui

Ihcuac tlahtolli ye miqui

mochi in teoyotl,

cicitlaltin, tonatiuh ihuan metztli;

mochi in tlacayotl,

neyolnonotzaliztli ihuan huelicamatiliztli,

ayocmo neci

inon tezcapan

Ihcuac tlahtolli ye miqui,

mochi tlamantli in cemanahuac,

teoatl, atoyatl,

yolcame, cuauhtin ihuan xihuitl

ayocmo nemililoh, ayocmo tenehualoh,

tlachializtica ihuan caquiliztica

ayocmo nemih.

Ihuac tlahtolli ye miqui,

quinihcuac motzacua

nohuian altepepan

in tlanexillotl, in quixohuayan.

In ye tlamahuizolo

occetica

in mochi maniihuan yolo in tlalticpac.

Ihcuac tlahtolli ye miqui,

itlazohticatlahtol,

imehualiz eletemiliztli ihuan tetlazotlaliztli,

ahzo huehueh cuicatl,

ahnozo tlahtolli, tlatlauhtiliztli,

amaca, in yuh ocatcah,

hueliz occepa quintenquixtiz.

Ihcuac tlahtolli ye miqui,

occequitin ye omiqueh

ihuan miec huel miquizqueh.

Tezcatl maniz puztecqui,

netzatzililiztli icehuallo

cemihcac necahualoh:

totlacayo motolinia.

________________________________

Cuando muere una lengua

las cosas divinas,

estrellas, sol y luna;

las cosas humanas,

pensar y sentir,

no se reflejan ya

en ese espejo.

Cuando muere una lengua

todo lo que hay en el mundo,

mares y ríos,

animales y plantas,

ni se piensan, ni pronuncian

con atisbos y sonidos

que no existen ya.

Cuando muere una lengua

entonces se cierra

a todos los pueblos del mundo

una ventana, una puerta,

un asomarse

de modo distinto

a cuanto es ser y vida en la tierra.

Cuando muere una lengua,

sus palabras de amor,

entonación de dolor y querencia,

tal vez viejos cantos,

relatos, discursos, plegarias,

nadie, cual fueron,

alcanzará a repetir.

Cuando se muere una lengua,

ya muchas han muerto

y muchas pueden morir.

Espejos para siempre quebrados,

sombra de voces

para siempre acalladas:

la humanidad se empobrece.

Miguel León-Portilla

uno